Houdt u, zoals Karel De Gucht, ook existentiële politieke vragen over aan het voorbije jaar?
Guy Verhofstadt: "Toch niet. Ik denk wel dat we een uitzonderlijke periode hebben meegemaakt, met een campagne die ergens in april gestart is en pas een regering opgeleverd heeft op kerstavond, bij wijze van spreken. Dat is voor ons land uniek. Maar goed, er is een regering samengesteld. Nu moet die leren samenwerken. Dat zal de uitdaging zijn."

Had u ooit eerder in uw politieke carrière zo'n scherpe tegenstelling gezien?
"Neen, door de opeenstapeling van gebeurtenissen waren de menselijke relaties zeer grondig verstoord. Van in het begin van vorig jaar had je een spanningsopbouw die klassiek bij verkiezingen hoort. En daarna kreeg je een formatie die na zes maanden mislukt is en waardoor de verhoudingen tussen de hoofdrolspelers ook al niet verbeterd waren. En dan moesten we er ook nog partijen bijtrekken die mentaal al in de oppositie zaten.
"Van in het begin heb ik begrepen dat er een pak bilaterale gesprekken nodig zou zijn. Vooral omdat de crisis niet eens te maken had met een concreet dossier, dat zelfs in België altijd nog een zekere rationaliteit heeft. Het ging vooral om verhoudingen die een jaar lang scheef gegroeid waren. Zoals in een verstandshuwelijk zal het nu voelen en tasten zijn om het vertrouwen te herstellen, want dat is er vandaag nog altijd niet."

Was het op dat moment een voordeel dat u er sinds 10 juni niet bij was geweest?
"Ik was natuurlijk wel op de hoogte van wat er in de formatie gebeurde, maar achteraf gezien is het wel een voordeel dat ik uit het gewoel gebleven ben. Het was misschien de moeilijkste opdracht uit mijn carrière, maar het belangrijkste was dat iedereen ervan overtuigd was dat het zo niet verder kon."

U bent Leterme zelfs in Ieper gaan opzoeken. Hebt u dan toch geen binnenpretjes?
"Absoluut niet. In de politiek ben je gedurende grote delen van je leven tegenstanders van elkaar, maar het staat ook in de sterren geschreven dat je ooit medestanders wordt. Als je dat in een land met wisselende coalities niet kunt aanvaarden, ben je niet geschikt als politicus. Mijn instelling was dat we eruit moesten geraken in het belang van het land en het leek me niet meer dan normaal om met alle hoofdrolspelers te gaan spreken, dus ook en in de eerste plaats met Leterme. Ik heb hem trouwens meteen duidelijk gemaakt dat ik op 23 maart de fakkel zou doorgeven."

De opdracht is nochtans niet min, te beginnen met de begroting die dit jaar voor het eerst in het rood eindigt.
"De begroting voor 2008 zal in evenwicht moeten zijn en dat is niet vanzelfsprekend met een tekort dat vandaag geraamd wordt tussen 0,4 en 0,7 procent. Dat betekent dat de marge voor lastenverlagingen en ondersteuning van de koopkracht zeer beperkt is. We zullen niet met honderden miljoenen euro's kunnen smijten. We moeten nu kijken hoeveel we kunnen doen en wanneer. Met bepaalde maatregelen, zoals het stookoliefonds, kun je ook niet te lang wachten."

Is dit het gevolg van de politieke crisis of van acht jaar paars beleid?
"Het tekort dit jaar van 0,3 procent is te wijten aan een samenloop van omstandigheden: de eenmalige maatregelen, goed voor 0,4 procent, zijn niet doorgevoerd en we hebben nauwelijks maatregelen kunnen nemen. Zoals Leterme en Reynders aangegeven hebben, kost de crisis ons op zich niets. Maar we hebben wel nauwelijks beleid kunnen voeren."

Leterme moet intussen een staatshervorming ineen boksen en dat kost ook geld.
"Het tijdperk is voorbij dat we een pak geld tegen een staatshervorming kunnen aansmijten, zoals we dat sinds de jaren zestig doen. De begroting van 2007 toont duidelijk aan dat het federale niveau met een probleem zit. We zullen dus een staatshervorming moeten vinden die aan die klassieke drang weerstaat. Het geld is er gewoon niet."

Eigenlijk moest er dit jaar een overschot zijn van 0,5 procent in plaats van een evenwicht. Ooit zei u dat dat noodzakelijk was om de vergrijzing voor te bereiden.
"We moeten ook zo snel mogelijk terug op het pad van het stabiliteitspact geraken. In de volgende jaren zullen we extra inspanningen moeten doen."

Waarom zou dat in de verkiezingsjaren 2009 en 2011 wel lukken?
"De voorbije jaren hebben we een consistente begrotingspolitiek gevoerd, zelfs met enkele overschotten. Dat moet de volgende jaren ook kunnen."

Is dat niet het echte drama van 2007, het tijdverlies?
"Ik onderschat de ernst van de situatie niet, maar ik wil ook niet dramatiseren. Dit is niet de periode 1977-1982, toen we voortdurende instabiliteit kenden. We spreken vandaag over een tekort van enkele tienden van een procent en daar moet het ook bij blijven. De voorbije 25 jaar hebben een grote mate van stabiliteit gekend en die is essentieel voor onze economie. Daarom moeten we nu zo snel mogelijk de discussie over de staatshervorming opstarten. De samenstelling van de communautaire werkgroep zou deze week rond moeten zijn en ik leg nu de laatste hand aan mijn nota."

Ziet u dan een oplossing?
"Ik kan nu nog niet op de inhoud ingaan van die nota. Ik wil nog eens onderstrepen dat die nota niemand anders dan mijzelf bindt. Ik denk dat het nodig is dat iemand zich smijt, met het risico volledig afgebrand te worden. Ik reken niet op applaus, niet bij de Vlamingen en niet bij de Franstaligen. Aangezien Leterme en Reynders een akkoord moeten vinden en een regering moeten vormen, ben ik het best geplaatst om dat risico te nemen. Ik ben trouwens op een punt in mijn carrière aangekomen dat ik dat ook kan doen. Zo moeten we de situatie deblokkeren. Het is dan aan Leterme om de werkzaamheden te regelen. En als er andere en betere oplossingen uit de bus komen dan de mijne, geen probleem."

Volgens Van Rompuy staan we vandaag nog nergens.
"Gedurende maanden is de discussie blijven draaien over wat de mogelijke agendapunten zouden kunnen zijn. Ik heb dat altijd met schaduwboksen vergeleken. Er is nog geen slag uitgedeeld, maar iedereen is doodmoe van het rondjes draaien. Het is tijd dat er meppen uitgedeeld worden. Bij wijze van spreken natuurlijk. (lacht) Dat is onderhandelen, in plaats van zeggen waarover men ooit eens zou kunnen onderhandelen.

Waarom hebt u nooit gezegd dat het op die manier op niets zou uitdraaien?
"Ik heb mij op een afstand gehouden en dat was de enige serieuze houding die ik kon aannemen. Het was niet aan mij om de schoonmoeder te gaan spelen. Ik stel alleen vast dat dat de discussie er was en dat ze er niet uitgeraakt zijn. Nu er een noodregering is, moeten we eindelijk het debat ten gronde voeren."

Volgens het kartel bent u sinds Lambermont, 'maxigeld voor minibevoegdheden', communautair niet geloofwaardig.
"Als je de Lambermontakkoorden goed analyseert, zie je dat ze gewoon een aantal Vlaamse resoluties uitvoeren en onder meer buitenlandse handel, landbouw en de gemeentewet splitsen. Zoals altijd is er ook een pak geld bijgekomen. Een pak mensen uit de voormalige VU hebben daarom ook de nodige stemmen geleverd. Maar zoals altijd vond een deel van de Vlaamse beweging het niet genoeg."

Kan je eigenlijk een akkoord sluiten met N-VA?
"Dat weet ik niet, we zullen wel zien. De discussie moet starten en we moeten een akkoord sluiten met zoveel mogelijk partijen, in Vlaanderen en Wallonië, voor de tweederdemeerderheid."

Maar wat uw partij betreft, zonder sp.a in de regering: dacht u daar niet anders over?
"Ik zie de sp.a er nog niet zo snel bijkomen vanwege wat zijzelf inhoudelijk voorstellen. Dat kost dus wel miljarden euro's en die marge is er niet. Ik heb vroeger goed met hen samengewerkt en dat zou nog altijd kunnen, maar niet op die manier. Zulke eisen heb ik zelfs niet bij de PS gehoord."

Begrijpt u het gewicht dat de staatshervorming gekregen heeft?
"In tempore non suspecto, vorig jaar in januari, heb ik al op het belang van een staatshervorming gewezen. Ik voelde toen al dat we een aantal dingen zouden moeten doen: het probleem van de financiering aanpakken, bijkomende hervormingen doen, de federatie versterken. Het moest een breed verhaal worden."

Iets wat we sindsdien niet meer gehoord hebben bij Open Vld.
"Patrick Dewael heeft toch als enige gepleit voor een federale kieskring? De onderhandelingen moesten trouwens nog beginnen, er is alleen geschaduwbokst."

De liberalen waren toch bang de slechte Vlamingen te worden?
"Tijdens communautaire discussies zit iedereen elkaar te beloeren, dat is toch altijd zo."

Volgens Van Rompuy is dit vooral een crisis van de politiek. Ook De Gucht wijst het populisme aan als een van de oorzaken voor de crisis.
"Hoe je deze periode moet duiden, zullen de historici bepalen. Hun job is trouwens een stuk makkelijker dan voor wie midden in het gewoel staat. Ik zou het dus niet weten. Wat ik wel weet, is dat het debat over de verhoudingen binnen de federale staat er zat aan te komen. Vandaar ook mijn speech in januari. Nadat dit land 25 jaar volgens een bepaald stramien gedraaid heeft, is dat zelfs een normaal en gezond debat."

De vraag was of u zich aan het populisme van CD&V-N-VA gestoord heeft.
"Populisme is een onderdeel van de politiek en is zo oud als de politiek zelf. Natuurlijk stoort het mij, maar het populisme ligt altijd op de loer en elke politicus flirt ermee. Ook ik heb me eraan bezondigd, onder meer met bepaalde discussies over de vreemdelingenpolitiek in de jaren tachtig. Maar ik heb de communautaire campagne van Leterme niet als populistisch ervaren. Ja, er is veel beloofd, maar dat is toch altijd zo in de verkiezingen? Het is toch niet nieuw dat niet alle beloftes ingelost kunnen worden? In 1999 heb ik ook bepaalde zaken gezegd over het communautaire."

U bent echt wel een wijze, verzoenende staatsman geworden.
"Maar allez, ik probeer het populisme te relativeren in plaats van het op te kloppen als hét probleem van de Belgische politiek. Zelfs zonder populistisch kantje van de campagne blijft het probleem hetzelfde als wat ik al in januari zei: we moeten dit land hervormen. Dat ga ik de komende maanden ondersteunen. Daarnaast ga ik werken aan de samenwerking tussen de partners, zal ik met de begroting 2008 op de meubels passen. En ik ga actie ondernemen om ons imago in het buitenland te herstellen."

U gaat een afscheidstournee houden, zoals de Stones?
"Hoe vaak hebben die dat nu al gedaan? (lacht) Nee, ik ga gewoon mijn internationale agenda afwerken. Er moet echt wel iets gebeuren. We hebben in Time de top tien van Europese gebeurtenissen in 2007 gehaald. Op Europese toppen moest ik telkens uitleggen dat we echt wel een oplossing zouden vinden, dat er nog geen schot gelost is. Maar een imago is kwetsbaar, voor je het weet gaan mensen twijfelen of ze nog wel naar hier komen met een investering. Daarom is het belangrijk dat er een regering is."

Hoe absoluut is de deadline van 23 maart eigenlijk? Reynders zegt al dat het wat langer kan duren.
"De komende weken en maanden zullen er 1.001 scenario's circuleren waarom het niet zal lukken. Ik ga me daar niet mee bezighouden. Het enige scenario voor mij is dat ik er op 23 maart mee ophoud en dat heb ik tegen iedereen duidelijk gezegd. Ik weet waarom ik dat doe, de druk moet hoog genoeg blijven."

Hebt u na de schok van 10 juni iets over uzelf geleerd?
"Ik heb al zwaardere klappen gekregen. We wisten dat we op 10 juni zouden verliezen, dat is iets anders dan de niet-doorbraak van 1994 of 's morgens wakker worden in 1988 en op de radio horen dat Martens een regering met socialisten gemaakt heeft. Dat waren zaken die je politiek van richting doen veranderen. Dat was nu niet het geval. Ik ben acht jaar premier geweest, er was een zekere appreciatie, maar de kiezer sloeg een andere weg in. Dat doet je niet twijfelen over wat je als politicus gedaan hebt en wat je nog gaat doen."

En wat is dat dan? Een grote Europese functie, nu u de redder van België bent?
"Ik ben één keer voorgedragen als kandidaat voor een Europese functie. Als dat niet lukt, is het ook voorbij. Er komt geen tweede kans. Het is ook geen goede tijd in de EU voor mensen als ik. Ik wil wel het debat blijven voeden. Ik moet nu mijn plannen even opbergen, maar na 23 maart neem ik die terug op. Mijn stelling is eigenlijk dat het vraagstuk van Europa cultureel is, het draait rond kosmopolitisme en multiculturaliteit. In de negentiende eeuw leefden volkeren en talen zeker in Oost-Europa allemaal door elkaar, maar in de twintigste eeuw is dat weggevaagd. De Joden zijn verdwenen, de Duitse aanwezigheid is verleden tijd, de Balkan is uiteengespat. Het drama is dat we al die volksgemeenschappen van elkaar gescheiden hebben met een bistourimes en naar een lappendeken van monoculturele, mono-etnische staatjes geëvolueerd zijn."

Eigenlijk is dat ook het Belgische vraagstuk.
"Wij zijn een van de vele voorbeelden, inderdaad. Daarom is België ook een laboratorium voor Europa. Ik begrijp het houvast dat het gemeenschapsdenken of het identiteitsgevoel rond taal en cultuur kan geven en ik onderschat het belang ervan niet. Maar één volk, één staat is iets van de vorige eeuw. Na 23 maart ga ik me met dat vraagstuk bezighouden."

Is uw rol in de nationale politiek dan definitief uitgespeeld?
"Je kunt nooit uitsluiten dat ik nog een rol zou spelen in de nationale politiek, maar het is nu mijn bedoeling niet. Die regering op gang trekken, dat is nu mijn enige bedoeling. En dan mijn boek over Europa schrijven. Dat vind ik al zeer ver vooruit kijken in de toekomst."

Premier Guy Verhofstadt (Open Vld) in De Morgen van 07/01/08